xs
xsm
sm
md
lg

ตราบใดที่พิษยังไม่ถึงปาก "คนเมืองหลวง" ปัญหาก็แค่ถูกซุกใต้พรม! บทเรียนจาก PM2.5 สู่การสร้าง "หลักฐานเชิงประจักษ์" สู้วิกฤตโลหะหนักข้ามแดน

เผยแพร่:   ปรับปรุง:


ภาพจำลองโดย AI เพื่อใช้ประกอบบทความเท่านั้น
โดย ศาสตราจารย์ ดร. ศิวัช พงษ์เพียจันทร์
ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและพัฒนาการป้องกันและจัดการภัยพิบัติ
สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า)


เอาตรงๆประเทศนี้ไม่เหมาะกับการเรียนรู้ประสบการณ์มือสองจากใคร ทุกอย่างต้องเจอกับตัวเองก่อน เอาประเภทไฟต้องไหม้บ้านตัวเองก่อนถึงจะตื่น ดังนั้นผมจึงไม่แปลกใจเรื่องสารหนูในแม่น้ำกก เรื่องมันเกิดมาเกือบสองปีแล้วแต่พึ่งมาดังเป็นพลุแตกตอนนี้เพราะอะไรรู้ไม่? เหตุก็เพราะเกิดน้ำท่วมที่ปราจีนบุรีจนเกิดการรั่วไหลของสารพิษออกมาจากบ่อขยะที่อยู่ใกล้กับพื้นที่การเกษตร ภาพน้ำสีรุ้งซึ่งคาดว่าเกิดจาการปนเปื้อนของคราบน้ำมันได้กระจายออกไปในวงกว้าง ปลาจำนวนมากตายแบบไม่ทราบสาเหตุ จนเกิดคำถามตามมาว่าแล้วระบบนิเวศของจังหวัด ไม่ว่าจะเป็นนาข้าว ไร่อ้อย นาเกลือในบริเวณที่เป็นทางน้ำผ่านก่อนลงสู่อ่าวไทยจะรอดพ้นจากการปนเปื้อนสารพิษด้วยหรือไม่?

เรื่องของเรื่องคือมันอยู่ใกล้ประเทศ "กรุงเทพ" มากจนชนชั้นกลางจนถึงร่ำรวยซึ่งเป็นกลุ่มคนที่ส่งเสียงดังมากเป็นพิเศษในสื่อโซเชียล เริ่มรู้สึกว่ามันใกล้ตัวเองมากเข้ามาทุกที ประกอบกับมีกระแสข่าวลือว่าอาหารที่มนุษย์ "กรุงเทพ" กำลังรับประทานอาจมีความเสี่ยงปนเปื้อนสารพิษด้วย รัฐบาลชุดนี้จึงเริ่มที่จะหันมาจริงจัง (หรือกำลังแอคชั่นว่าพวกฉันเริ่มซีเรียสแล้วนะ) กับเรื่องสารพิษกันเสียที สำทับด้วยกระแสที่สื่อหลักต่าง ๆ เริ่มหันมาสนใจกับประเด็นสารหนูในแม่น้ำสาย การทำเหมืองแร่ในเมียนมา การที่กลุ่มทุนจีนเทาหันมาจับมือกับชนกลุ่มน้อยที่อยู่อาศัยในพื้นที่เมืองยอน เมืองสาด และดอยก่อวันซึ่ง เป็นจุดกำเนิดของลำน้ำสาขาที่ไหลลงสู่แม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก ภายหลังการรัฐประหารในเมียนมาปี 2564

ยอมรับกันตรง ๆ เถอะว่าเรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ มันเกิดขึ้นหลายปีแล้วแต่ที่รัฐบาลเริ่ม take it seriously ก็เพราะมนุษย์เมืองหลวงเริ่มคิดว่า "เฮ้ย มันไม่ใช่เรื่องไกลตัวพวกเราแล้วนะ!!" ใช่ครับเสียงของคนกรุงเทพมันดังกว่าเสียงของคนต่างจังหวัดหลายเท่า คือถ้าพระพิรุณไม่นำพามวลน้ำก่อนใหญ่มาท่วมบ่อขยะอุตสาหกรรมที่เต็มไปด้วยสารพิษเหล่านี้ เรื่องมันก็คงไม่แดงขึ้นมาและสารพิษเหล่านี้ยังคงสภาพความเป็นเศษขยะอุตสาหกรรมที่ถูกซุกไว้ใต้พรมเสมือนว่าสิ่งแวดล้อมของประเทศนี้ยังเป็นปกติ ดิน น้ำ อากาศ เรายังคงอยู่ในสภาพดี

เขียนมาถึงตรงนี้แล้วภาพในหัวผมมัน flash back ไปช่วงเดือนมกราคมปี 2562 หนึ่งปีก่อนที่ทั้งโลกต้องหยุดชะงักลงด้วยโรคระบาด Covid-19 ถ้าใครยังจำได้ช่วงเวลานั้นน่าจะเป็นครั้งแรกที่สื่อมวลชนต่างประโคมข่าวเรื่องฝุ่นพิษ PM2.5 จนร้อนถึงรัฐบาลคุณประยุทธ์จำต้องยกระดับเรื่องฝุ่นเป็น "วาระแห่งชาติ" เมื่อวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2562 โดยคณะรัฐมนตรี (ครม.) มีมติประกาศให้ "การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละอองเป็นวาระแห่งชาติ" เพื่อให้ทุกหน่วยงานบูรณาการการทำงานร่วมกันอย่างเป็นระบบ และต่อมาในวันที่ 1 ตุลาคม 2562 ครม. ได้อนุมัติ แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ "การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง" พ.ศ. 2562–2567

คำถามแล้วก่อนปี 2562 คนภาคเหนือไม่ต้องทนทุกข์กับปัญหาฝุ่นพิษเหรอ? แน่นอนคำตอบชัดเจนในตัวมันเองอยู่แล้วว่าคนภาคเหนือจำต้องทนกับการสูดดมฝุ่นพิษมาในทุกยุคทุกรัฐบาล และการแก้ปัญหาก็เป็นแบบลุ่ม ๆ ดอน ๆ ทุ่มงบประมาณไปกับการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุเสียเป็นส่วนใหญ่แทนที่จะเจาะลึกยังต้นตอของปัญหา ไม่ว่าจะเป็นคำถามง่ายสุดคลาสสิคที่ว่า "มีเพียงแค่การเผาเท่านั้นหรือคือสาเหตุหลักของฝุ่น PM2.5 ในภาคเหนือ?" แล้วฝุ่นทุติยภูมิที่เกิดจากการทำปฏิกิริยาระหว่าง NOx ที่เกิดขึ้นจากการใช้ปุ๋ยไนโตรเจนผสมกับสารอินทรีย์ระเหยง่ายจากต้นไม้หรือ BVOC ซึ่งจะก่อให้เกิดฝุ่นและโอโซนละ ไม่มีความสำคัญหรืออย่างไร? คำถามเชิงวิชาการเหล่านี้คือโจทย์วิจัยที่จัดอยู่ในกลุ่ม Frontier Research หรืองานวิจัยขั้นแนวหน้าที่นักวิทยาศาสตร์ระดับโลกอย่าง Junji Cao (H-index 136 ยอดอ้างอิงรวม 94948 ครั้ง) จาก Chinese Academy of Sciences (CAS) และ Alex Guenther (H-index 128 ยอดอ้างอิงรวม 76506 ครั้ง) จาก University of California, Irvine ต่างเคยตั้งคำถามกับผมโดยตรง

พอเขียนถึงตรงนี้ผู้อ่านบางท่านที่ใจร้อน คงรู้สึกรำคาญว่าจะศึกษาอะไรกันนักหนาแค่จัดการไม่ให้เกิดการเผาได้ฝุ่น PM2.5 ก็คงจบ ครับ!! ถ้าควบคุมไม่ให้เกิดการเผาได้แล้วฝุ่นหายไปจริงผมจะดีใจมากและภาวนาขอให้เป็นเช่นนั้น เพราะในโลกความเป็นจริงปฏิกิริยาทางเคมีในชั้นบรรยากาศมีความซับซ้อนสูงทั้งที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ เกิดจากกิจกรรมของมนุษย์ และการผสมผสานและทำปฏิกิริยากันต่อของสารเคมีที่เกิดขึ้นจากธรรมชาติแล้วไปฟีเจอร์ริ่งกันต่อกับสารพิษจากไอเสียยานพาหนะหรือปล่องโรงงานจากภาคอุตสาหกรรม นี้ยังไม่นับรวมปัจจัยเสริมอื่นเช่น อุณหภูมิ ความเข้มแสง ความเร็วลม ความชื้นสัมพัทธ์ ที่ต่างล้วนแล้วแต่ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงของสารเคมีในชั้นบรรยากาศด้วยกันทั้งสิ้น

พวกเราเสพติดกับการที่จะได้อะไรมาง่าย ๆ เข้าใจได้ทันทีไม่ซับซ้อน เรายังขาดความอดทนต่อการเข้าใจปัญหาสิ่งแวดล้อมที่มีมิติความลุ่มลึกสูงต่างจากการทดลองในห้องปฏิบัติการที่นักวิทยาศาสตร์สามารถควบคุมตัวแปรได้ในระดับหนึ่ง

วิกฤตปัญหาการปนเปื้อนของสารพิษในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำโขง และ แม่น้ำสาละวิน ก็เช่นเดียวกัน รัฐบาลไทยต้องการข้อมูลเชิงประจักษ์ทางด้านวิทยาศาสตร์ ที่เผยแพร่ไปแล้ว "เพื่อน" จะปฏิเสธไม่ได้เลยว่าต้นเหตุก็มาจากการทำเหมืองแร่ของคุณนั้นแหละ

อย่าลืมนะครับว่า การที่เราพบค่าโลหะหนักในแม่น้ำบ้านเราสูง ไม่ได้เท่ากับว่าจะต้องเกิดจากการทำเหมืองแร่ในเมียนมาร์แต่เพียงอย่างเดียว (แม้ทุกคนจะรู้อยู่เต็มอกว่าถ้าไม่ใช่เหมืองแร่แล้วมันจะเป็นอะไร!?) ฝ่ายที่ถูกกล่าวหาก็สามารถแก้ต่างได้ว่า

1. สารหนูเป็นธาตุที่พบได้ตามธรรมชาติในเปลือกโลก สามารถถูกชะล้างหรือปลดปล่อยลงสู่แหล่งน้ำได้เองผ่านกระบวนการทางธรณีวิทยา

2. การเผาไหม้ของพืชพรรณและชั้นดินอินทรีย์ในป่าสามารถปลดปล่อยสารหนูที่สะสมอยู่ในพืชและดินออกมาในรูปของเถ้าถ่าน ซึ่งจะถูกน้ำฝนชะล้างลงสู่แม่น้ำในเวลาต่อมา

3. ในอดีตและบางพื้นที่ในปัจจุบันมีการใช้สารประกอบสารหนู (เช่น แคลเซียมอาร์เซเนต, โซเดียมอาร์เซไนต์, MSMA) เป็นยาฆ่าแมลง ยาฆ่าหญ้า และสารกำจัดเชื้อรา เมื่อฝนตกสารเหล่านี้จะถูกชะล้างลงสู่แหล่งน้ำ

4. ปุ๋ยเคมีบางชนิดโดยเฉพาะปุ๋ยฟอสเฟตที่ผลิตจากหินฟอสเฟตซึ่งอาจมีสารหนูเจือปนอยู่ตามธรรมชาติ

5. การทิ้งขยะอิเล็กทรอนิกส์ (E-waste) แบตเตอรี่ หลอดไฟ เศษไม้ที่อาบน้ำยากันปลวก และกระป๋องสารเคมีลงในบ่อขยะ เมื่อฝนตกน้ำชะขยะจะพาสารหนูซึมลงสู่น้ำใต้ดินและไหลลงแม่น้ำ

6. สารหนูจากผลิตภัณฑ์ในครัวเรือน สีทาบ้าน ยาฆ่าแมลงในบ้านเรือน และสิ่งขับถ่ายของมนุษย์ที่บริโภคน้ำหรืออาหารที่มีสารหนู จะถูกรวบรวมเข้าสู่ระบบท่อระบายน้ำและปล่อยลงแม่น้ำหากระบบบำบัดไม่สามารถกำจัดโลหะหนักได้

สิ่งต่างๆเหล่านี้คือข้อคัดค้านที่อีกฝ่ายจะต้องงัดขึ้นมาต่อสู้ในเวทีสากลและนี้คือสิ่งที่นักวิชาการไทยจะต้องเร่งทำวิจัยและตีพิมพ์ในวารสารวิชาการที่เป็นที่ยอมรับในระดับนานาชาติเพื่อสร้าง Digital Footprint บ่งชี้ถึงค่า Baseline และผลการรันแบบจำลอง Source Apportionment ที่มีการระบุถึงความเป็นไปได้ของแหล่งกำเนิดที่สำคัญของโลหะหนักในลุ่มน้ำต่างๆว่ามาจากกิจกรรมการทำเหมืองแร่ แทนที่จะเกิดจากแหล่งกำเนิดอื่นตามที่ได้กล่าวมาแล้วในเบื้ิองต้น

ข่าวดีคือตอนนี้ทีมวิจัยของเราภายใต้การสนับสนุนทุนวิจัยจาก บพค ได้ผลิตผลงานซึ่งได้รับการตีพิมพ์ลงในวารสารวิชาการระดับนานาชาติที่จัดอยู่ในฐานข้อมูล SCOPUS Q1 แล้วสองชิ้น และมีอีกสามชิ้นกำลังอยู่ระหว่างการพิจารณาจากผู้ทรงคุณวุฒิ

Pongpiachan, S., Pripdeevech, P., Wannapaiboon, S., Thumanu, K., Khruengsai, S., Sripahco, T., ... & Kunpradid, T. (2026). Multi-matrix Investigation of Heavy Metals and Arsenic Speciation in the Mae-Kok River System: Chemical Characterization and Source Attribution. Archives of Environmental Contamination and Toxicology, 90(3), 24. https://doi.org/10.1007/s00244-026-01188-3

Kaewlom, P., Udomkun, P., Pripdeevech, P. et al. Evaluation of heavy metal contamination and carcinogenic risks in the tropical catchment: evidence from the Kok River Basin, Thailand. Sci Rep (2026). https://doi.org/10.1038/s41598-026-79040-w

"ประเทศนี้ไม่เคยเรียนรู้จากบทเรียนของใครจนกว่า 'ไฟจะลามมาถึงหน้าบ้านตัวเอง' ตราบใดที่สารพิษยังอยู่แค่ในต่างจังหวัด เสียงของชาวบ้านก็เป็นได้แค่ลมผ่านหู จนกระทั่งน้ำท่วมบ่อขยะปราจีนบุรีพัดพาความตายเข้าใกล้ปากท้องของ 'มนุษย์กรุงเทพฯ' รัฐบาลถึงเพิ่งสะดุ้งตื่นมาทำทีเป็นจริงจัง ไม่ต่างอะไรกับมหากาพย์ฝุ่น PM2.5 ที่คนเหนือต้องทนสูดดมมานานปีกว่าจะได้เป็นวาระแห่งชาติ เพราะสังคมไทยเสพติดการแก้ปัญหาแบบฉาบฉวยและไร้ความอดทนต่อความซับซ้อนทางวิทยาศาสตร์ ทำให้วิกฤตสารหนูในแม่น้ำสายสำคัญที่ไหลมาจากเหมืองแร่ในเมียนมาครั้งนี้ ไทยไม่อาจสู้ด้วยกระแสดราม่า แต่ต้องเร่งสร้าง 'หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ระดับสากล' เพื่อมัดตัวต้นตอให้ดิ้นไม่หลุด และปิดปากข้ออ้างสารพัดที่อีกฝ่ายเตรียมงัดมาปัดความรับผิดชอบในเวทีโลก"