เจาะลึกวิกฤตกระทรวงสาธารณสุขตัดเบี้ยกันดาร (ฉ.11) 39 โรงพยาบาล รพ.ศรีสังวาลย์ แม่ฮ่องสอน อ่วมสุด หมอเฉพาะทางเตรียมลาออก คนไข้บนดอยรับกรรม
เส้นทางคดเคี้ยว 1,864 โค้ง ที่ต้องใช้เวลาเดินทางยาวนานกว่า 6-7 ชั่วโมงจากตัวเมืองเชียงใหม่ ไต่ระดับขึ้นสู่เทือกเขาสลับซับซ้อนเพื่อไปยัง “โรงพยาบาลศรีสังวาลย์” จังหวัดแม่ฮ่องสอน คือ "กำแพงธรรมชาติ" ที่ปิดล้อมชีวิตของบุคลากรทางการแพทย์และผู้ป่วยในดินแดนชายขอบแห่งนี้
ที่นี่...ไม่มีศูนย์การค้า ไม่มีโรงภาพยนตร์ ไม่มีกระทั่งเที่ยวบินพาณิชย์ มีเพียงความโดดเดี่ยว กับภาระงานที่หนักหน่วงในการดูแลกลุ่มชาติพันธุ์บนดอยสูง และการรับมือกับผู้บาดเจ็บจากภัยสงครามตามแนวชายแดนประเทศเพื่อนบ้านที่ทะลักเข้ามาอย่างต่อเนื่อง
ทว่า ในสายตาของผู้บริหารบนหอคอยงาช้างแห่งกระทรวงสาธารณสุข (สธ.) ความทุรกันดารเหล่านี้กลับถูกลบเลือน เพียงเพราะพื้นที่ตั้งโรงพยาบาลระบุ "อำเภอเมือง" ผนวกกับการเลื่อนระดับตำแหน่งของผู้อำนวยการโรงพยาบาลขึ้นเป็นผู้บริหารระดับสูง เงื่อนไขเหล่านี้นำมาสู่การขีดฆ่าชื่อ รพ.ศรีสังวาลย์ และโรงพยาบาลชุมชนอีก 38 แห่งทั่วประเทศ ออกจากบัญชีพื้นที่พิเศษขาดแคลนและทุรกันดาร
การสั่งตัด "เบี้ยเลี้ยงเหมาจ่าย ฉ.11" (เบี้ยกันดาร) แบบเหมาเข่งนี่คือการหักด้ามพร้าด้วยเข่า บีบบังคับให้ต้องยอมจำนนต่อระเบียบอันแข็งกระด้างและไร้หัวใจ
เสียงสะท้อนจากชายขอบ: "เลื่อนตำแหน่ง ผอ. ก็ยังกันดารเหมือนเดิม"
"ทุกคนมีภาระทางการเงินที่ต้องดูแล พอมีประกาศออกมาโดยไม่มีการบอกกล่าวล่วงหน้า แผนชีวิตก็พังทลายลงทันทีโดยไม่ทันตั้งตัว" คือคำกล่าวที่สะท้อนความเจ็บปวดของ พญ.ชวนชื่น ดุษฏีประเสริฐศัลยแพทย์ระดับชำนาญการพิเศษ รพ.ศรีสังวาลย์ หลังทราบข่าวการถูกตัดเงิน ฉ.11 กะทันหัน ซึ่งส่งผลกระทบอย่างรุนแรง ทำให้รายได้รวมของแพทย์และพยาบาลบางตำแหน่งหดหายไปทันทีถึง 1 ใน 3
ความย้อนแย้งที่ตลกร้ายที่สุดถูกตอกย้ำผ่านมุมมองของคนทำงานหน้างาน เมื่อ พญ.ชวนชื่น ชี้ให้เห็นว่า การที่ผู้บริหารได้เลื่อนตำแหน่งเป็นผู้บริหารระดับสูง ไม่ได้ทำให้สภาพภูมิศาสตร์เปลี่ยนไป การเดินทางยังคงยากลำบาก ประชาชนยังคงยากจนติดอันดับท็อป 10 ของประเทศ และตลอด 10 ปีที่ผ่านมา ความทุรกันดารของแม่ฮ่องสอนไม่เคยลดลงตามตัวอักษรในเอกสารราชการ
สอดคล้องกับ นพ.สุภัทร ฮาสุวรรณกิจ อดีตประธานชมรมแพทย์ชนบท ที่ออกมาวิพากษ์นโยบายนี้อย่างตรงไปตรงมาว่า สธ. กำลังใช้แนวคิดแบบ "เสื้อโหล" บริหารระบบสาธารณสุขไทย ด้วยการบังคับให้โรงพยาบาลแม่ฮ่องสอนถอดเสื้อเบี้ยกันดาร (ฉ.11) แล้วฝืนใส่เสื้อค่าตอบแทนตามภาระงาน หรือ P4P (ฉ.12) ที่ออกแบบมาเพื่อโรงพยาบาลในเมืองใหญ่
"การมองแม่ฮ่องสอนเหมือนโรงพยาบาลจังหวัดที่เจริญแล้วแบบนนทบุรี หรือเชียงใหม่ แค่วิธีคิดก็ผิดเพี้ยนแล้ว... ถ้าอยู่แม่ฮ่องสอนแต่ได้ค่าตอบแทนเท่าเชียงใหม่ แล้วใครจะยอมเสียสละไปอยู่แม่ฮ่องสอน?" อดีตประธานชมรมแพทย์ชนบท สะท้อนความจริง
มายากลทางนโยบาย: ขึ้นค่าแรง 20% บนกองเงินบำรุงที่ "ติดลบ"
เมื่อเสียงเรียกร้องความเป็นธรรมดังกระหึ่มขึ้น นพ.สมฤกษ์ จึงสมาน ปลัดกระทรวงสาธารณสุข ได้ออกมายืนกรานหลักการว่า โรงพยาบาลระดับทั่วไปต้องใช้หลักเกณฑ์ P4P ตามกติกาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่เพื่อเป็นการเยียวยา สธ. ได้ "ขยายเพดาน" ต้นทุนค่าแรง (Labor Cost) สำหรับการจ่าย P4P จากเดิมไม่เกิน 10% เพิ่มเป็นไม่เกิน 20% เพื่อเติมแรงจูงใจให้ รพ.ศรีสังวาลย์ รพ.บึงกาฬ และ รพ.เบตง แล้ว
ผิวเผินอาจดูเหมือนความใส่ใจ แต่ในโลกแห่งความเป็นจริง นี่คือ "มายากลทางนโยบาย" ที่ลวงตาและล้มเหลวโดยสิ้นเชิง เหตุผลเพราะเงิน P4P ตามระเบียบ ฉ.12 นั้น โรงพยาบาลต้องควักจ่ายจาก "เงินบำรุงของตนเอง" แต่สถานะปัจจุบันของ รพ.ศรีสังวาลย์ คือการเผชิญวิกฤตสภาพคล่องและมี "เงินบำรุงติดลบ" มาอย่างยาวนาน จนถึงขั้นต้องเคยทำแคมเปญไวรัล ใช้ภาพสุนัขและแมวมาขอรับบริจาคเพื่อจัดซื้ออุปกรณ์ทางการแพทย์
การประกาศขยายเพดานให้จ่าย P4P ได้ถึง 20% จึงเป็นเพียง "ตัวเลขลมๆ แล้งๆ บนหน้ากระดาษ" เพราะโรงพยาบาลไม่มีเงินบำรุงจริงมาจ่าย นี่คือการที่ส่วนกลางปัดสวะ ปัดความรับผิดชอบในการจัดสรรงบประมาณอุดหนุน แล้วผลักภาระแบบ "งูกินหาง" ให้โรงพยาบาลชายขอบไปดิ้นรนเอาดาบหน้า
คนไข้รับกรรม: โดมิโนเอฟเฟกต์เมื่อ ‘หมอเฉพาะทาง’ โบกมือลา
ผลกระทบของการหั่นงบ ฉ.11 ไม่ได้หยุดอยู่แค่ปัญหาปากท้องของเจ้าหน้าที่ แต่มันคือกรรไกรที่กำลังตัดขาดโอกาสรอดชีวิตของประชาชน
ศัลยแพทย์ประจำ รพ.ศรีสังวาลย์ สะท้อนความจริงอันน่าสลดว่า ปัจจุบันโรงพยาบาลก็ขาดแคลนแพทย์เฉพาะทางขั้นวิกฤตอยู่แล้ว บางสาขามีแพทย์เพียงคนเดียวแบกรับภาระทั้งจังหวัด ค่าตอบแทน ฉ.11 เคยเป็นเสมือน "ฟางเส้นสุดท้าย" ที่ใช้ดึงดูดและรั้งตัวคนทำงาน แต่เมื่อฟางเส้นนี้ถูกตัดขาด แพทย์เฉพาะทางที่กำลังจะจบจากโครงการทุนต่างปฏิเสธการกลับมาปฏิบัติงานในพื้นที่ ขณะที่แพทย์หน้าเดิมที่เคยปวารณาตัวว่าจะอยู่ 2-3 ปี ก็เริ่มทบทวนแผนชีวิตและเตรียมเก็บกระเป๋าย้ายออก
และผู้ที่ต้องรับกรรมเต็มๆ จากภาวะสมองไหลนี้ คือ ประชาชนชาวแม่ฮ่องสอน
เมื่อไร้หมอเฉพาะทาง คิวรักษาก็จะยาวนานขึ้นอย่างไม่มีกำหนด หากอาการหนักเกินศักยภาพ ผู้ป่วยจะถูกส่งตัวลงมายังเชียงใหม่ แม้ค่ารักษาจะฟรีด้วยสิทธิบัตรทอง แต่ "ค่าใช้จ่ายในการเหมารถผ่าน 1,864 โค้ง ค่ากิน และค่าเช่าที่พักของญาติ" จะกลายเป็นภาษีคนจนที่บีบเค้นหัวใจและทำลายระบบเศรษฐกิจของครอบครัวผู้มีรายได้น้อยจนย่อยยับ
รื้อเกณฑ์ใหม่ ทางออกของปัญหา
วิกฤตการณ์ครั้งนี้คือบททดสอบสำคัญของผู้นำกระทรวงสาธารณสุข ว่าจะเลือกกอดระเบียบที่ผิดพลาด หรือจะกล้าหาญพอที่จะแก้ไขปัญหาอย่างเป็นรูปธรรมด้วยมาตรการเชิงนโยบาย ดังนี้:
1. รื้อเกณฑ์ประเมินความทุรกันดาร: ยุติการใช้ประเภทโรงพยาบาล หรือตำแหน่งผู้บริหารบนหน้ากระดาษ มาเป็นมาตรวัดความเจริญ แต่ต้องประเมินจาก "บริบทพื้นที่จริง" ทั้งอุปสรรคในการเดินทาง สภาพภูมิศาสตร์ และบริบททางเศรษฐกิจสังคม
2. จัดสรรงบประมาณอุดหนุนตรง: หากรัฐบาลดึงดันจะใช้ระบบ P4P รัฐต้องจัดสรรงบประมาณจากส่วนกลางลงมาชดเชยให้โรงพยาบาลที่มีเงินบำรุงติดลบ ไม่ใช่ทิ้งให้โรงพยาบาลที่บอบช้ำต้องอุ้มชูตัวเอง
3. คืนสิทธิ ฉ.11 แก่ รพ.ศรีสังวาลย์ และทบทวนเกณฑ์ 39 โรงพยาบาล: เพื่อหยุดยั้งวิกฤตสมองไหล และปกป้องระบบสุขภาพระดับภูมิภาคไม่ให้พังทลายลงต่อหน้าต่อตา
การบริหารระบบสาธารณสุขของประเทศ ไม่อาจทำได้ด้วยการทาบไม้บรรทัดบนหอคอยงาช้าง เพราะราคาของความดื้อรั้นทางนโยบายครั้งนี้ ไม่ใช่แค่เม็ดเงินงบประมาณหลักล้านที่รัฐประหยัดได้ แต่มันต้องจ่ายด้วยชีวิต ลมหายใจ และหยาดน้ำตาของประชาชนในพื้นที่ห่างไกล.