การเจรจาความตกลงการค้าเสรี (FTA) ไทย-สหภาพยุโรป รอบที่ 10 ที่จังหวัดภูเก็ต เพิ่งสิ้นสุดลงเมื่อต้นเดือนตุลาคม 2569 ท่ามกลางกระแสการจับตาและแรงกดดันอย่างหนักจากภาคประชาชน แม้ผลการประชุมในภาพรวมจะรายงานความคืบหน้าการปิดข้อบททางการค้าหลายประเด็น โดยกระทรวงพาณิชย์ตั้งเป้าจะ "ปิดดีล" ภาพรวมให้ได้ภายในช่วงปลายปี 2569 ถึงต้นปี 2570 แต่ในประเด็นร้อนแรงอย่าง ข้อบททรัพย์สินทางปัญญาและการบังคับให้ไทยเข้าเป็นสมาชิกอนุสัญญาคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ (UPOV 1991) สถานะล่าสุดกลับสะท้อนภาพว่า ท่าทีทำไดัแค่ยื้อเวลาของฝ่ายรัฐบาลไทย
.
แม้ภาครัฐจะออกมาชี้แจงเพื่อสยบความตื่นตระหนก โดยยืนยันว่า ปัญหายังไม่ได้ข้อสรุปเบ็ดเสร็จ และกฎหมายไทยปัจจุบันยังคุ้มครองสิทธิเกษตรกรอยู่ ทว่าหากพิเคราะห์ยุทธศาสตร์การเจรจาระหว่างประเทศอย่างถ่องแท้ นี่อาจเป็นเพียง "การถอยร่นเชิงจังหวะเวลา" ก่อนเข้าสู่โค้งสุดท้ายในการเจรจารอบที่ 11 ณ กรุงบรัสเซลส์ ในช่วงต้นปีหน้าเท่านั้น
.
ชำแหละชนวนเหตุ: UPOV 1991 ทำไมภาคประชาชนถึงยอมไม่ได้?
.
เหตุผลที่มูลนิธิชีววิถี (BIOTHAI) เครือข่ายเกษตรกร และสมัชชาคนจน ต้องยกพลมารวมตัวกดดันถึงพื้นที่จัดประชุมที่ภูเก็ต สืบเนื่องมาจากเงื่อนไขในร่าง FTA ข้อบท Article X.51 ที่สหภาพยุโรปใช้เป็นข้อแลกเปลี่ยนกับการลดภาษีสินค้าส่งออกของไทย ซึ่งมาตรฐาน UPOV 1991 จะเข้ามาพลิกโครงสร้างเกษตรกรรมไทยใน 3 มิติสำคัญดังนี้
.
1.การสูญเสียสิทธิในการเก็บเมล็ดพันธุ์ปลูกต่อ จากเดิมที่วิถีชีวิตเกษตรกรไทยพึ่งพาการเก็บเมล็ดพันธุ์ขยายต่อในฤดูกาลถัดไป UPOV 1991 จะเปลี่ยนให้การกระทำดังกล่าวกลายเป็นความผิดทางกฎหมาย หรือถูกจำกัดขอบเขตอย่างเข้มงวด
.
2.ขยายระยะเวลาและขอบเขตการผูกขาดของทุนใหญ่ เพิ่มระยะเวลาคุ้มครองสิทธิเด็ดขาดแก่บริษัทเมล็ดพันธุ์เป็น 20–25 ปี และขยายขอบเขตไปถึง "ผลผลิต" "ผลิตภัณฑ์" รวมถึง "สายพันธุ์กลายพันธุ์ตามธรรมชาติ" (EDVs) ซึ่งเปิดช่องให้บรรษัทข้ามชาติครอบครองสายพันธุ์พืชท้องถิ่นได้ง่ายขึ้น
.
3.ยกเลิกกลไกการแบ่งปันผลประโยชน์ (Benefit Sharing) โดยล้มเลิกหลักการดั้งเดิมตาม พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ของไทย ที่เคยออกแบบไว้สอดคล้องกับอนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ (CBD) ทำให้ชุมชนท้องถิ่นไม่ได้รับผลตอบแทนจากการที่ทุนใหญ่นำพันธุกรรมพืชไทยไปต่อยอด
.
นักวิเคราะห์ได้เตือนภัยล่วงหน้าถึงผลกระทบว่า ลูกคลื่นจาก "โต๊ะเจรจา" จะส่งผลสู่ "จานข้าวคนเมือง"
.
หากในที่สุดรัฐบาลไทยยอมรับเงื่อนไข UPOV 1991 เพื่อแลกกับการเปิดตลาดส่งออกอุตสาหกรรม ผลกระทบจะไม่หยุดอยู่เพียงแค่ในไร่นา แต่จะส่งผลสะเทือนเป็นโดมิโนมาถึงผู้บริโภคทั่วประเทศ
.
ภาระค่าครองชีพและราคาอาหารแพงขึ้น เพราะ เมื่อราคาเมล็ดพันธุ์ปรับตัวสูงขึ้น 2–6 เท่าตามข้อเตือนใจจากรายงานของสภาผู้แทนราษฎร ต้นทุนการผลิตจะถูกผลักมายังราคาวัตถุดิบ ผัก ผลไม้ และราคาอาหารพร้อมทานในเมืองอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
.
ประการต่อมา ความหลากหลายทางชีวภาพล่มสลายการจำกัดสิทธิจะบีบให้สายพันธุ์พืชพื้นบ้านค่อยๆ หายไปจากระบบเกษตร เหลือเพียงพืชเชิงเดี่ยวไม่กี่ชนิดที่ควบคุมโดยกลุ่มทุน ยิ่งไปกว่านั้น เมล็ดพันธุ์การค้ามักถูกตัดแต่งให้ต้องใช้ควบคู่กับเคมีเกษตรเฉพาะแบรนด์ เพิ่มความเสี่ยงเรื่องสารเคมีตกค้างในจานอาหาร
.
ทั้งนี้ ฉากทัศน์อนาคตและทางออกที่รัฐบาลต้องเลือก
.
แม้การเจรจา FTA รอบที่ 10 ที่ภูเก็ตอาจจบลงด้วยความสงบชั่วคราวจากการเร่งออกมาสยบข่าวของภาครัฐ แต่เวลากำลังนับถอยหลังสู่ การเจรจารอบที่ 11 ณ กรุงบรัสเซลส์ ในช่วงต้นปี 2570 ซึ่งจะเป็นเวทีชี้ชะตาที่แท้จริง
.
สิ่งที่สังคมไทยต้องจับตาและเรียกร้องจากรัฐบาลในขณะนี้คือ
.
หนึ่ง ใช้ช่องทางกฎหมายระหว่างประเทศอย่างชาญฉลาด องค์การการค้าโลก (WTO) ภายใต้ข้อตกลง TRIPS ยินยอมให้แต่ละประเทศใช้ระบบกฎหมายเฉพาะ (Sui Generis) ที่เหมาะสมกับนิเวศและวิถีเกษตรของตนเองได้ ไทยจึงไม่มีความจำเป็นต้องเอาประเทศไปผูกติดกับ UPOV 1991
.
สอง ไม่นำอธิปไตยทางอาหารไปแลกประโยชน์ระยะสั้น รัฐบาลต้องแสดงจุดยืนที่เข้มแข็งบนโต๊ะเจรจา ว่าประโยชน์จากการลดภาษีสินค้าส่งออกบางประเภท ไม่คุ้มค่ากับการสูญเสียความมั่นคงทางอาหารและพันธุกรรมพืชอันเป็นฐานรากของประเทศในระยะยาว
.
บทเรียนจากคดีความการฟ้องร้องเกษตรกรรายย่อยโดยบริษัทเกษตรข้ามชาติในต่างประเทศ เป็นอุทาหรณ์ที่ชัดเจนแล้วว่า อธิปไตยทางอาหารเมื่อสูญเสียไปแล้ว ไม่สามารถเรียกร้องคืนมาได้ง่ายๆ รัฐบาลจึงต้องฟังเสียงเตือนนี้ก่อนที่สัญญาการค้าเสรีจะกลายเป็นสัญญาผูกขาดชีวิตคนไทยอย่างสมบูรณ์
......
Sondhi X